Een tweesprong in de geschiedenis – over democratie, Europa en dictatuur

De Euroleiders zijn er uit; om de crisis op te lossen gaat het ESM, het Europees Stabiliteits Management, in juni volgend jaar ingevoerd worden. Dat instituut krijgt verregaande mogelijkheden Europese lidstaten te straffen wanneer zij hun begroting niet op orde liggen. Deze stap is één van de belangrijkste economische ontwikkelingen die de Europese Unie in haar nog maar korte geschiedenis heeft meegemaakt. Misschien belangrijker, hoe kunnen we de huidige ontwikkelingen in de context van de geschiedenisschrijving plaatsen?

De ‘Eurodictatuur’

Het ESM zal volgens critici leiden tot een ‘Eurodictatuur’. Een kleine groep regeringsleiders en economen krijgt verregaande macht over de begroting van andere landen. De vraag of dit aanvaardbaar is, is een hele goede. Niet alleen hebben landen een eigen soevereiniteit, bovendien, wat een acceptabele begroting is ligt puur aan de ideologie van een mens. Een socialist zal een begroting waarin de staat investeert in de publieke sector acceptabel en wenselijk vinden. Een liberaal daarentegen wil een kleine begroting. Die laatste groep zal het voornamelijk voor het zeggen krijgen binnen dat ESM en kan daarmee haar dictaat aan de rest voorleggen, zoals dat door de Europese Rondetafel van Industriëlen bijvoorbeeld al gebeurt.

Dit is een enorm belangrijke ontwikkeling in de geschiedenis. Niet alleen in de Europese geschiedenis, maar ook op groter niveau. Het is namelijk een voorbeeld van waar we mogelijk heen gaan met Europa en de wereld. Democratie lijkt niet vanzelfsprekend meer. Toen de Griekse premier Papandreou een referendum voorstelde om de Griekse bevolking te laten kiezen over meer bezuinigingen en neoliberale hervormingen van de publieke sector, waren veel Europese leiders ontstemd. Hoe hij het in godsnaam in zijn hoofd had gehaald een dergelijke belangrijke beslissing aan het volk over te laten. Korte tijd later werd Papandreou’s regering vervangen door een regering van technocraten – vooral mensen met ervaring in de bankensector, die juist verantwoordelijk is voor de crisis waarin we nu zitten.

Toen die regering zitting nam, slaakte er een zucht van verlichting door Europa, ook in het Nederlands parlement. In een Kamerdebat hadden partijen als GroenLinks, D66 en de PvdA zich nog boos getoond over een mogelijk Grieks referendum. Een gotspé als je bedenkt dat D66 ooit opgericht was om tot meer directe democratie (referenda, dus) te komen! De nieuwe Griekse regering was niet democratisch gekozen en bestond bovendien niet uit politici maar uit technocraten die allerminst te vertrouwen zijn gezien hun rol in het ontstaan van de Griekse crisis. Zo was de nieuwe Griekse premier Papademos vice-voorzitter van de Europese Centrale Bank (ECB) toen Griekenland goochelde met de cijfers. De man die notabene toezicht had moeten houden op Griekenland maar dat naliet werd beloond met een premierschap.

In Italië deed zich een zelfde geval voor. De democratisch gekozen regering van Silvio Berlusconi, die overigens weinig met democratie op leek te hebben – tot woede van veel regeringsleiders, werd vervangen door een technocratische regering onder leiding van Mario Monti. Ook een bankier en voormalig adviseur van de zakenbank Goldman Sachs – evenals Papademos. Ook toen lieten veel politici weten blij te zijn.

Het fundamentele probleem van deze tijd

Deze voorbeelden laten het fundamentele probleem van deze tijd zien. Onze democratie staat onder druk. Onze jonge democratie, moet ik daarbij zeggen. Algemeen kiesrecht voor iedereen (mannen en vrouwen, vanaf een bepaalde leeftijd) is er nog geen honderd jaar. Onze grondwet stamt uit 1848 en is dus pas amper de 160 jaar gepasseerd. Dat lijkt veel, maar is in de geschiedenisschrijving zéér kort. In de wereldgeschiedenis is dictatuur eerder regel dan uitzondering geweest; de westerse democratie beslaat dan ook nog maar een zeer korte tijd in de geschiedenis. Democratie is niet vanzelfsprekend en heeft in haar nog maar korte bestaan regelmatig onder spanning gestaan. Het fascisme van Mussolini en Hitler was een aanval op de democratie en overwon korte tijd maar werd uiteindelijk verslagen door de fundamentele menselijke wil in vrijheid te leven.

En nu staat onze democratie weer onder druk. Hoewel extreem-rechts in Europa het laatste decennium flink is gegroeid lijkt een dictatuur van die kant niet reëel, daar is simpelweg (gelukkig!) te weinig draagvlak voor. Nee, een dictaat van de markt, een plutocratie is eerder het gevaar. In een interne memo schreef Citigroup, één van de machtigste banken van de wereld, in 2005 op te willen naar een plutocratie waarin banken en rijken de macht zouden hebben. De westerse democratie moest daarvoor onherroepelijk afgebroken worden. Dat klinkt wellicht utopisch, maar wie bedenkt dat voormalig medewerkers van dergelijke banken regelmatig ministersposten in Amerikaanse regeringen verwerven (de huidige minister van financiële zaken Timothy Geithner werkte voor AIG, zijn voorganger Paulson jarenlang voor Goldman Sachs), realiseert zich dat dit beeld realistischer kan worden dan ingeschat. Vergelijk het plan van Citigroup eens met de recente gebeurtenissen in Griekenland en Italië. Twee democratische gekozen regeringen zijn omvergeworpen door een coupe van technocraten. Bankiers hadden nog nooit zoveel macht als nu. En het enge is; de machtigste regeringsleiders steunen deze afbraak van democratie.

Misschien ben ik pessimistisch en blijkt over tien jaar dat Europa sterker, socialer en bovenal democratischer uit de crisis is gekomen. Maar misschien niet. Historisch gezien is de kans op dictatuur aanwezig; een dictatuur is eerder regel dan uitzondering geweest in de laatste tweeduizend jaar. De vraag is nu aan welke kant we van de geschiedenis willen staan. Gaan we samen op weg naar een democratische wereld en zorgen we ervoor dat de moderne democratie langer standhoudt dan amper twee eeuwen, of gaan we voor een economische dictatuur door een kleine groep plutocraten? Ik hoop op het eerste.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: